QGIS: LTR-versie, PDOK-services en QGIS Server

Kies voor beheerde werkplekken de long term release. Op de downloadpagina van QGIS staan op 11 oktober 2026 twee releases naast elkaar: de LTR 3.44 en de nieuwste release 4.2. QGIS 3.44.0 verscheen op 20 juni 2025; 4.2.0 volgde op 3 juli 2026. Op 25 september 2026 kwamen tegelijk de puntreleases 3.44.15 en 4.2.3 uit (releasetags op GitHub).

De opvolger van de LTR is vertraagd. Op het QGIS-blog schreef het projectbestuur op 3 oktober 2026:

there are still a number of issues with the 4.x builds which leave us hesitant to assign LTR status to a 4.2.x release as originally planned.

Bron: QGIS.org blog, "Release schedule changes for next QGIS LTR", Tim Sutton namens het PSC. QGIS 4.2 wordt dus geen LTR. Volgens het releaseschema op de roadmap start 4.4.0 op 30 oktober 2026 de nieuwe LTR-reeks; in de kolom Long-Term Repo vervangt 4.4.4 op 5 maart 2027 de laatste 3.44-release (3.44.19). Voor een gemeente betekent dit dat 3.44 tot minstens dat moment de stabiele keuze blijft, en dat een migratie naar 4.x een geplande stap is in plaats van een noodzaak.

Het blog noemt de datum "currently anticipated" en houdt verder uitstel als laatste redmiddel open; controleer de roadmap voordat u een migratie inplant.

QGIS is een vrij GIS-pakket voor Windows, macOS en Linux waarmee u kaarten maakt, data bewerkt en analyseert. De broncode staat op GitHub bij het project qgis/QGIS en valt volgens het bestand COPYING onder de GNU General Public License versie 2. Dat betekent: gratis te gebruiken, ook in een organisatie, en bij verspreiding van een gewijzigde versie moet de broncode beschikbaar zijn. Het beheer is in handen van de QGIS.org-gemeenschap.

Het programma opent een groot aantal bronnen. Het handboek noemt onder andere GeoPackage, SpatiaLite, PostgreSQL, WMS/WMTS, vectortegels, XYZ-tegels, WCS, WFS en OGC API Features. Het is dus geschikt als werkplek waar een medewerker lagen uit verschillende bronnen naast elkaar legt. Voor een webkaart voor inwoners is het een ander gereedschap: dan gaat het om een viewer, zoals beschreven bij GIS-viewer voor gemeenten.

U voegt een PDOK-service toe via het Data Source Manager-venster, of sneller met de PDOK-plugin. Elke PDOK-dienst heeft een URL die de standaard volgt, dus QGIS vraagt zelf de capabilities op en toont de lagen. Welke datasets er zijn, ziet u op PDOK en bij pdok.nl/datasets.

Voor de achtergrondkaart van de BRT gebruikt u een WMTS. Ga naar Laag, Laag toevoegen, WMS/WMTS-laag, kies Nieuw en vul de volgende URL in:

https://service.pdok.nl/brt/achtergrondkaart/wmts/v2_0?request=getcapabilities&service=wmts

Zonder QGIS controleert u de bron met curl. Deze URL gaf op 11 oktober 2026 status 200 en een document met de titel "BRT Achtergrondkaart WMTS". De lagen heten standaard, grijs, pastel, water en labels, en de service ondersteunt drie stelsels: EPSG:28992 (RD), EPSG:3857 en EPSG:25831. In de capabilities staan Fees en AccessConstraints op "none".

Voor vectordata kiest u in plaats daarvan Laag, Laag toevoegen, OGC API en vult u de landingspagina van de service in. Zo laadt u bijvoorbeeld de BAG OGC API op https://api.pdok.nl/kadaster/bag/ogc/v2, met de collecties pand, verblijfsobject, adres, ligplaats, standplaats en woonplaats. Het handboek zegt hierover:

The OGC API source type allows you to access vector and raster data from servers that implement the OGC API standards.

Bron: QGIS-handboek, Opening data. De WMTS-capabilities en de BAG-collecties zijn voor deze pagina met curl gecontroleerd; QGIS zelf is op de redactiemachine niet geïnstalleerd, dus de klikvolgorde komt uit het handboek. Voor het verschil tussen de protocollen: WMS en WMTS en WFS en OGC API Features.

De PDOK services plugin laadt PDOK-lagen met enkele klikken, zonder dat u elke URL zelf opzoekt. De plugin staat in de officiële QGIS-pluginrepository, is geschreven door Richard Duivenvoorde en wordt door hem onderhouden. In de omschrijving staat dat hij PDOK-services laadt in de protocollen WMS, WMTS, WFS, WCS en OGC API tiles en features.

Een waarschuwing uit de pluginbeschrijving is belangrijk voor beheerders: van sommige grote datasets zijn de WFS-services uitgefaseerd en vervangen door een ATOM-feed met een downloadlink voor de hele dataset. Zo'n feed laadt de plugin niet voor u; u haalt hem zelf op via pdok.nl/datasets. Plan dus een downloadstap voor grote bronnen. Hoe u die bestanden daarna lokaal omzet, staat bij GDAL.

Een plugin is software van een derde. Controleer vóór installatie op beheerde werkplekken of de pluginrepository is toegestaan, wie de maintainer is en of de plugin de QGIS-versie ondersteunt die u uitrolt. Organisaties die plugins centraal beheren, nemen de gewenste lijst en versies vaak op in het werkplekbeheer.

QGIS Server publiceert een QGIS-project als webservice, zodat de kaart er online hetzelfde uitziet als op het bureaublad. De handleiding omschrijft het zo:

QGIS Server is an open source WMS, WFS, OGC API for Features 1.0 (WFS3) and WCS implementation that, in addition, implements advanced cartographic features for thematic mapping.

Bron: QGIS Server Guide, Introduction. Het is een FastCGI-applicatie in C++ die samenwerkt met een webserver zoals Apache of Nginx, en het ondersteunt Python-plugins. De servicepagina's van de handleiding vermelden daarnaast WMTS 1.0.

De aanvraag verloopt met gewone OGC-URL's. Het voorbeeld uit de handleiding om de capabilities op te vragen:

http://qgis.demo/cgi-bin/qgis_mapserv.fcgi?SERVICE=WMS&VERSION=1.3.0&REQUEST=GetCapabilities

De host qgis.demo is het voorbeeld uit de handleiding en bestaat niet voor u; vervang hem door uw eigen servernaam. Het project geeft u mee met de parameter MAP of met de omgevingsvariabele QGIS_PROJECT_FILE. Voor containers publiceert het project het image qgis/qgis-server op Docker Hub; op 11 oktober 2026 was de tag 4.2.3 beschikbaar, waarvan de laatste update op 27 september 2026 viel.

QGIS Server past als u al in QGIS werkt en dezelfde opmaak online wilt tonen, of als u een WMS wilt waarvan de stijl in QGIS is ingesteld. Voor een publicatieketen met vooral vectorfeatures is GeoServer een alternatief, voor OGC API's pygeoapi. Wie een server in eigen beheer neemt, regelt hosting, back-ups en updates; zie GIS-beheer en hosting.

De meeste problemen komen niet uit QGIS zelf maar uit afspraken rond versie, stelsel en data. De punten hieronder zijn met de bronnen op deze pagina te verifiëren.

• Assenvolgorde in WMS 1.3.0. In het voorbeeld van de handleiding staat BBOX=-90,-180,90,180 bij CRS=EPSG:4326: eerst breedtegraad, dan lengtegraad. Geeft u de waarden in de verkeerde volgorde op, dan vraagt u een ander gebied op dan u bedoelt. Bij RD (EPSG:28992) is de volgorde x, y.
• De verkeerde LTR kiezen. Op de downloadpagina staan twee knoppen naast elkaar. Voor beheerde omgevingen is dat op dit moment 3.44, niet 4.2.
• Plugins bij de overstap naar 4.x. QGIS 4 is gebouwd op Qt6. Plugins die alleen voor Qt5 zijn gemaakt, hebben een update nodig. De PDOK-plugin geeft aan dat hij tot 4.99 werkt; voor andere plugins controleert u de compatibiliteitskolom in de pluginrepository.
• Grote WFS-bronnen die zijn vervangen door Atom. Zie de pluginbeschrijving hierboven. Een laag die vorig jaar nog via WFS ging, kan nu een download zijn.
• Het project op het bureaublad is niet de gepubliceerde kaart. Bij QGIS Server bepaalt het projectbestand welke lagen er online staan. Wijzig het op de server pas na controle, en beperk wie dat mag.

QGIS is een werkplek en geen webviewer voor inwoners. Een gemeentelijke kaart voor burgers, met zoekfunctie, toegankelijkheid en beheerde lagen, vraagt een webapplicatie, bijvoorbeeld met een bibliotheek als MapLibre. Daar kijkt een inwoner in een browser naar, zonder installatie en zonder projectbestand.

Ook buiten de viewer zijn er grenzen. Een geautomatiseerde verwerking van bestanden in een nachtelijke planning doet u eerder met GDAL of Python dan met een grafisch programma; QGIS kan dat via de Python-console of processing-modellen, maar een script in een pipeline is beter te testen en te herhalen. Een centrale dataopslag voor meerdere gebruikers regelt u met PostGIS, waarbij QGIS de rol van client krijgt en niemand meer losse kopieën van een shapefile mailt.

Gebruikt uw organisatie nu ArcGIS en wilt u weten welk deel van het werk naar QGIS kan, dan staat de aanpak op de pagina ArcGIS naar open source. Hoe QGIS, een server en een viewer samen een keten vormen, staat bij GIS- en kaartoplossingen.