Open data platform voor gemeenten

Een open data platform heeft twee taken. Het is de plek waar inwoners, onderzoekers en bedrijven de datasets van de gemeente vinden, met een beschrijving, licentie, actualiteit en downloadlinks of API's. En het is de bron waaruit landelijke en Europese portalen die beschrijvingen overnemen, zodat de gemeente elke dataset maar op één plek bijhoudt.

Die tweede taak wordt vaak onderschat. data.overheid.nl is het nationale dataportaal, en het Europese Dataportaal haalt alle Nederlandse datasets daar vandaan. Volgens data.overheid.nl worden datasets bij automatische aanlevering slechts eenmaal aangemeld en door de broneigenaar op één plek beheerd. Een eigen platform dat goed aansluit, zorgt er dus voor dat uw datasets ook Europees vindbaar zijn zonder dubbel werk.

Een platform is wel meer dan een catalogus. Achter elke dataset zit een bestand of dienst die ergens moet staan en actueel moet blijven. Voor geodata is dat vaak een kaartdienst of een OGC API; voor tabellen een CSV-bestand of een API op een database. Waar die data staat en hoe die wordt bijgewerkt, beschrijft de pagina over dataplatforms. Deze pagina gaat over de catalogus en de aansluiting op de landelijke infrastructuur.

Wie nog moet bepalen of een eigen platform nodig is, of dat aanmelden bij data.overheid.nl volstaat, vindt de afweging in de gids open data publiceren als gemeente.

data.overheid.nl beschrijft drie manieren waarop een overheidsorganisatie datasets op het portaal krijgt: handmatig, via een ander landelijk register of vanuit een eigen dataportaal. Die laatste kent twee varianten, aanleveren via de API of laten harvesten. Welke route past, hangt af van het aantal datasets en of u al een eigen catalogus hebt.

Bij de API-route krijgt u volgens data.overheid.nl toegang tot een testomgeving en een overeenkomst met de belangrijkste afspraken. Belangrijk is ook wat er niet gebeurt. data.overheid.nl schrijft: "Je verzorgt zelf de opslag van jouw data en levert bij data.overheid.nl alleen een link naar de data aan." De gemeente zorgt dus zelf voor de opslag en bereikbaarheid van de bestanden.

Hoeveel gemeenten nu als bronhouder op het portaal staan, laat het onderzoek naar gemeentelijke datasets op data.overheid.nl zien: op 11 oktober 2026 waren dat 54 van de 342 gemeenten, met samen 3.375 datasets.

DCAT-AP-NL is het Nederlandse toepassingsprofiel voor het uitwisselen van beschrijvingen van datasets en dataservices tussen catalogi. Geonovum stelde versie 3.0 vast op 26 mei 2025. Het profiel bouwt voort op het Europese DCAT-AP 3.0 en neemt de eisen voor high value datasets op, zodat wie aan het Nederlandse profiel voldoet ook aan de Europese vereisten voor open data en High Value Datasets kan voldoen.

Het Forum Standaardisatie meldde op 5 oktober 2026:

Het Overheidsbrede Beleidsoverleg Digitale Overheid (OBDO) heeft dinsdag 29 september 2026 ingestemd met het voorstel van het Forum Standaardisatie om op verzoek van de indiener de status ‘Pas toe of leg uit’ [...] De status ‘Pas toe of leg uit’ geldt per 1 januari 2027.

Bron: Forum Standaardisatie, pagina DCAT-AP-NL, gelezen op 11 oktober 2026. Een platform dat u nu inricht, moet dus op die versie voorbereid zijn.

Tegelijk meldt data.overheid.nl dat het portaal op dit moment nog het eigen profiel DCAT-AP-DONL 1.1 gebruikt, dat binnen afzienbare tijd wordt vervangen door een DCAT 3-profiel. Voor de technische aansluiting eist data.overheid.nl dat alle verplichte velden gevuld zijn, alleen toegestane waarden worden gebruikt en elke dataset een unieke, blijvende identifier heeft.

In de praktijk betekent dat een platform dat de metadata intern één keer vastlegt en die per afnemer in het gevraagde profiel kan uitleveren. Als data.overheid.nl overstapt, verandert dan alleen de vertaling, niet de invoer van uw medewerkers.

CKAN is een open source datamanagementsysteem voor dataportalen en datahubs. De software staat onder de GNU Affero General Public License versie 3. Die licentie vraagt onder meer dat wie een aangepaste versie als netwerkdienst aanbiedt, de broncode van die aanpassingen beschikbaar stelt. Voor een gemeente is dat zelden een bezwaar, maar het hoort in de afweging.

Voor de Nederlandse context is vooral de extensie ckanext-dcat van belang. Volgens de documentatie biedt die DCAT-endpoints die de catalogus in verschillende RDF-formaten uitleveren, een harvester die RDF uit andere catalogi kan inlezen, en een koppeling tussen CKAN en DCAT die DCAT-AP 1.1, 2.1 en 3 ondersteunt. De profielen zijn aan te passen, en daar zit het werk voor DCAT-AP-NL. Dat data.overheid.nl zelf de CKAN API aanbiedt voor aanlevering, maakt de koppeling technisch overzichtelijk.

CKAN is niet altijd de beste keuze. Hebt u een handvol datasets, dan is handmatig aanmelden bij data.overheid.nl eenvoudiger dan een eigen platform beheren. Staat vrijwel al uw open data als geodata in het Nationaal Georegister, dan loopt de aanlevering al via dat register. En wilt u vooral dashboards of verhalen bij data, dan past een ander type product beter. De afweging tussen CKAN en alternatieven staat uitgewerkt in CKAN of een alternatief.

Elke dataset heeft een licentie nodig die zegt hoe hij hergebruikt mag worden. data.overheid.nl noemt publiek domein, CC-0, CC-BY en CC-BY-SA als open licenties, en geeft aan dat CC-0 voor hergebruikers duidelijk maakt dat de data zonder beperking te gebruiken is. Geo Gedeeld kent standaard gebruiksvoorwaarden en kan tot beperkingen leiden; een dataset met zo'n beperkte licentie geldt daar niet als open data. De keuze is een besluit van de gemeente, niet van de bouwer. Het platform maakt de gekozen licentie wel per dataset zichtbaar en machineleesbaar. De verschillen tussen de licenties staan bij open data-licenties.

Voordat data open gaat, moet volgens data.overheid.nl een juridische check gebeuren: is het openstellen niet in strijd met een rechtsregel? Daar valt de AVG onder als een dataset persoonsgegevens kan bevatten, ook indirect, bijvoorbeeld via combinaties van locatie en datum.

data.overheid.nl noemt de Data Governance Act, de Wet hergebruik overheidsinformatie (Who) en de Wet open overheid (Woo) als belangrijkste wetten rond open overheid en transparantie. Welke verplichtingen daaruit voor een specifieke dataset volgen, is een juridische vraag die bij uw gemeente ligt. Het platform ondersteunt de uitkomst, bijvoorbeeld met een veld voor de grondslag, een publicatiestatus die pas na goedkeuring openbaar wordt en een logboek van wijzigingen.

1. Inventarisatie. Welke datasets zijn er, wie is eigenaar, waar staan de bestanden en welke staan al in het Nationaal Georegister? Het resultaat is een lijst met per dataset de status en de gewenste licentie.
2. Demo-instantie. Een CKAN-omgeving met een paar van uw openbare datasets, zodat redacteuren de invoer kunnen uitproberen en u de publieke kant ziet.
3. Metadataprofiel. We stemmen de velden af op DCAT-AP-NL 3.0 en op het profiel dat data.overheid.nl op dat moment verwacht, inclusief vaste identifiers.
4. Aansluiting op data.overheid.nl. Testen in de testomgeving van data.overheid.nl, daarna de productieaansluiting via API of harvest.
5. Vulling en training. Bestaande beschrijvingen worden overgezet waar mogelijk, en redacteuren leren datasets toevoegen en bijwerken.
6. Livegang en overdracht. Het platform gaat live op uw domein, met beheerhandleiding, infrastructuurcode en een afspraak over updates.

Geodata krijgt in het platform een verwijzing naar de bijbehorende kaartdienst of OGC API, zodat bezoekers ook kunnen doorklikken naar een kaart. Toont uw gemeente die data ook in een eigen viewer, dan sluit dat aan op een GIS-viewer voor gemeenten.

Een deel van het werk kan alleen de gemeente doen. Dat begint bij de organisatorische voorwaarden van data.overheid.nl.

• Een goedgekeurd data-eigenaaraccount op data.overheid.nl. Alleen (overheids)organisaties worden als data-eigenaar goedgekeurd, en u hebt toestemming nodig om namens de gemeente datasets aan te melden.
• Een vast e-mailadres voor vragen en dataverzoeken over de datasets.
• Een eigenaar per dataset die de inhoud bijhoudt en beslist over openbaarheid en licentie.
• De juridische check per dataset, met een besluit over persoonsgegevens.
• Opslag van de data zelf, omdat data.overheid.nl alleen de link bewaart. Dat kan in hetzelfde platform, op een eigen server of bij een hostingpartij.
• Redactionele tijd om beschrijvingen bij te houden. Een catalogus met verouderde datasets schaadt het vertrouwen meer dan een kleine, actuele catalogus.

TechinFlow kan bij elk punt meedenken en de technische kant uitvoeren, maar de besluiten en de verantwoordelijkheid liggen bij de gemeente. Begin daarom klein, met de datasets waarvan eigenaar en licentie al vaststaan.

CKAN brengt regelmatig nieuwe versies uit, en extensies zoals ckanext-dcat bewegen mee met nieuwe DCAT-versies. Een beheerafspraak legt vast wie updates test en uitvoert, en hoe snel beveiligingsupdates worden doorgevoerd. Het platform draait in containers en de omgeving staat als code in een repository van de gemeente, zodat herbouwen bij een andere hostingpartij mogelijk blijft. Hosting in de EU is ons uitgangspunt; de keuze en de afspraken daarover staan op cloud- en data-infrastructuur.

De exit van een open data platform is relatief eenvoudig, als hij goed is voorbereid. Via het DCAT-endpoint is de hele catalogus in een open formaat op te vragen, en andere catalogi kunnen die inlezen. Eigen aanpassingen aan CKAN leveren we als losse extensie in uw repository, niet als wijziging in de kern, zodat een opvolger CKAN gewoon kan bijwerken.

TechinFlow B.V. ontwikkelt maatwerk software, GIS- en kaartapplicaties en dataplatforms, met de focus op overheden en organisaties. Het is een nieuw bureau in Haarlem, opgericht door Tekin Uslu. Tekin werkt volgens eigen opgave sinds 2006 aan geo-informatie, data engineering en IT-architectuur. Een gesprek over uw datasets begint via de contactpagina.