Open data publiceren als gemeente

De Europese Open Data-richtlijn (Richtlijn (EU) 2019/1024) is in Nederland uitgewerkt in de Wet hergebruik van overheidsinformatie. De versie die op 11 oktober 2026 op wetten.overheid.nl staat, is geldig sinds 21 november 2025. Voor gemeenten zijn vier bepalingen de moeite waard om te kennen.

• Verzoeken. Iedereen mag een verzoek om hergebruik indienen en hoeft daarvoor geen belang te stellen (art. 3). De gemeente beslist uiterlijk binnen vier weken en kan twee weken verdagen (art. 4 lid 4 en 5).
• Kosten. Hergebruik wordt "zoveel mogelijk kosteloos" verstrekt, en een eventuele vergoeding mag niet hoger zijn dan de marginale kosten (art. 9). High value datasets zijn kosteloos (art. 9b).
• Formaat. Documenten en metadata worden in een open en machineleesbaar formaat aangeboden, zo mogelijk volgens formele open standaarden (art. 5).
• Dynamische gegevens. Stelt u dynamische gegevens, zoals sensordata, voor hergebruik beschikbaar, dan gebeurt dat doorlopend: onmiddellijk na verzamelen of actualiseren, via passende API's en waar het past als bulkdownload (art. 5c). Lid 2 kent een uitweg als dat de financiële of technische mogelijkheden overstijgt.

De bepaling die het verst gaat, is artikel 5d lid 1:

"Voor zover dit zonder onevenredige inspanning of kosten redelijkerwijs mogelijk is, stellen met een publieke taak belaste instellingen ook documenten die niet onder de werking van de artikelen 5a of 5b vallen actief beschikbaar voor hergebruik, tenzij daarmee geen redelijk belang wordt gediend."

Bron: Wet hergebruik van overheidsinformatie, artikel 5d, versie geldend vanaf 21 november 2025, wetten.overheid.nl, gelezen op 11 oktober 2026. Lid 2 beperkt de plicht tot documenten die zijn vastgesteld of ontvangen nadat het lid voor de instelling van toepassing werd; vanaf welke datum dat voor uw gemeente geldt, laat u juridisch vaststellen. De wet eist dus niet dat elke dataset morgen online staat, maar maakt actief publiceren wel de norm. Voorwaarden voor hergebruik moeten objectief, evenredig en niet-discriminerend zijn (art. 6).

Op dit moment niet. Uitvoeringsverordening (EU) 2023/138 wijst sinds 9 juni 2024 hoogwaardige datasets aan in zes categorieën, waarvan de geospatiale (adressen, gebouwen, kadastrale percelen) voor gemeenten het dichtst bij komt. Data.overheid.nl schreef op 20 april 2026 echter dat gemeenten "tot op heden niet zijn aangewezen als dataprovider voor de huidige thema's". De verplichtingen voor API, bulkdownload en licentie staan uitgewerkt op high value datasets; ze zijn wel een bruikbare maatstaf voor vrijwillige publicatie.

In de praktijk publiceert een gemeente die gegevens meestal niet zelf: de landelijke registraties verschijnen via PDOK en andere bronnen van het Kadaster. Controleer per dataset wie de publicerende partij is en voor welk deel uw gemeente bronhouder is. Voor het zoeken in die landelijke data staat een technisch voorbeeld bij adressen en locaties zoeken met PDOK.

Niet elke dataset hoeft dezelfde route te volgen. Deze tabel helpt bij de eerste indeling. Wat uw gemeente precies moet doen, hangt af van de aard van de gegevens en van eigen beleid.

DCAT-AP-NL is het Nederlandse applicatieprofiel van het Europese DCAT-AP, dat weer een profiel is van het W3C-DCAT. Geonovum beheert het. Voor het uitwisselen van beschrijvingen van datasets en dataservices tussen gegevenscatalogi is de standaard op de lijst Pas toe of leg uit van het Forum Standaardisatie geplaatst, versie 3.0. Volgens de pagina van het Forum is de status door het OBDO op 29 september 2026 vastgesteld en geldt hij per 1 januari 2027.

Wat dat voor u betekent (de velden en klassen staan bij DCAT-AP-NL): wie nu een catalogus of koppeling met data.overheid.nl bouwt, kan beter meteen op DCAT-AP-NL 3.0 uitkomen dan op een oudere versie. Een dataset beschrijft u met onder meer titel, omschrijving, uitgever, contactpunt, licentie en de distributies (de bestanden of API's zelf).

Data.overheid.nl stelt een aantal eisen aan de metadata:

• alle verplichte velden zijn ingevuld, met alleen toegestane waarden
• elke dataset heeft een identifier die niet verandert en niet hergebruikt wordt
• er staat een geldig e-mailadres voor vragen en dataverzoeken

Voor geografische datasets komt daar het Nederlandse profiel op ISO 19115 bij, dat bij de Geo-standaarden op de lijst staat. DCAT-AP-NL is aanvullend op die domeinspecifieke standaarden. Een geodata-catalogus beschrijft daarom vaak twee lagen: ISO 19115 voor de geometrie-eigenschappen, DCAT voor vindbaarheid op portalen.

Data.overheid.nl noemt drie manieren om een dataset aan te melden.

1. Handmatig. U maakt een account als data-eigenaar, vraagt goedkeuring aan (alleen overheidsorganisaties worden goedgekeurd) en voert de dataset in via het aanmeldformulier.
2. Via een ander dataportaal. Datasets die u hebt aangemeld bij portalen zoals het Nationaal Georegister of het CBS worden automatisch overgenomen. U hoeft daarvoor niets extra te doen.
3. Automatisch vanuit een eigen portaal. U controleert de organisatorische voorwaarden, vraagt een testomgeving en een API-key aan en test de koppeling. Het portaal levert metadata aan volgens DCAT, of data.overheid.nl harvest uw portaal. Een vaste aanroepfrequentie is vereist.

Via de API levert u alleen metadata en een link aan. De data zelf blijven op uw eigen infrastructuur staan. Welke software een eigen portaal aandrijft, vergelijkt de pagina CKAN of alternatief. Voor de technische inrichting van een catalogus en koppeling is er de dienst open-dataplatform.

Of uw gemeente al datasets op data.overheid.nl heeft, en hoeveel, kunt u nazoeken in het onderzoek naar open data van gemeenten. Daar staat ook een CSV met één regel per gemeente, ook voor gemeenten met nul datasets.

De Handreiking 2.0 van data.overheid.nl zegt: "De data wordt bij voorkeur onder een CC0 of publiek domein verklaring beschikbaar gesteld." Wilt u dat hergebruikers de bronhouder noemen, dan kan een CC BY-licentie; geef dan aan hoe de naam geschreven moet worden. De juridische verschillen tussen de licenties, en waarom u geen eigen voorwaarden schrijft, staan bij open data-licenties.

Een proclaimer bij de data, een korte verklaring over inhoud en beperkingen, is volgens de handreiking vriendelijker dan een disclaimer en beheert de verwachtingen van de gebruiker.

1. Maak een inventarisatie van de datasets die de gemeente beheert en markeer er één met duidelijke publieke waarde, zoals groenobjecten of afvalcontainers.
2. Controleer of er persoonsgegevens of rechten van derden in zitten. Laat de functionaris gegevensbescherming meekijken; zie geodata en de AVG.
3. Bepaal of de dataset dynamisch is. Zo ja, plan een API die direct na elke wijziging bijwerkt, en waar het past een bulkdownload.
4. Kies een open formaat (bijvoorbeeld CSV, GeoPackage of GeoJSON) en voor geodata een OGC API Features of WFS-service.
5. Kies de licentie (CC0 of CC BY) en leg de naamsvermelding vast.
6. Beschrijf de dataset met DCAT-AP-NL en wijs een stabiele identifier toe.
7. Meld de dataset aan bij data.overheid.nl, handmatig of via harvesting.
8. Wijs een contactpunt aan en spreek af hoe snel vragen en terugmeldingen worden afgehandeld.

Begin klein: een goede dataset met vindbare metadata is bruikbaarder dan vijftig bestanden zonder beschrijving. Bij gemeentelijke kaartviewers helpt het om dezelfde dataset ook via de eigen GIS-viewer te laten zien; kiest u software, lees dan hoe u een GIS-viewer kiest.

De wet zegt wat moet, niet hoe uw organisatie het inricht. Drie factoren bepalen de keuze. De eerste is de bestaande infrastructuur: heeft de gemeente al een ruimtelijke datainfrastructuur met OGC-services, dan is aanmelden via het Nationaal Georegister vaak de kortste weg. De tweede is de omvang: een kleine gemeente kan genoegen nemen met handmatige aanmelding, terwijl bij tientallen datasets automatische harvesting loont. De derde is samenwerking: sommige gemeenten publiceren via een regionale of gedeelde omgeving.

Houd er rekening mee dat de lokale beleidskeuzes, het juridische oordeel over persoonsgegevens en uitzonderingen zoals bescherming van intellectuele rechten per dataset anders uitpakken. Deze pagina is geen juridisch advies. Meer over de gemeentelijke context staat op de sectorpagina gemeenten.