High value datasets: wat Uitvoeringsverordening (EU) 2023/138 eist

TechinFlow bouwt open-dataplatforms en is dus partij bij vragen over publicatie. Deze pagina volgt de verordening zelf en de publicaties van data.overheid.nl. De verordening is geen juridisch advies; wie een publicatieplicht denkt te hebben, legt de vraag voor aan de eigen juridische afdeling of aan data.overheid.nl.

De citaten hieronder komen uit de Nederlandstalige tekst in het Publicatieblad (PB L 19 van 20.1.2023, blz. 43), op 11 oktober 2026 opgehaald uit de officiële opslag van het Publicatiebureau van de EU, dezelfde tekst die EUR-Lex toont.

Het is de Europese verordening die vastlegt welke datasets uit de overheid onder de Open Data-richtlijn (EU) 2019/1024 als hoogwaardig gelden en hoe ze moeten worden gepubliceerd. De Commissie stelde haar vast op 21 december 2022 op grond van artikel 14 lid 1 van die richtlijn. Artikel 1 beschrijft het onderwerp:

"Bij deze uitvoeringsverordening wordt voor de bestaande documenten waarop Richtlijn (EU) 2019/1024 van toepassing is, de lijst vastgesteld van hoogwaardige datasets die behoren tot de thematische categorieën van bijlage I bij die richtlijn en in het bezit zijn van openbare lichamen."

Bron: artikel 1 lid 1 van Uitvoeringsverordening (EU) 2023/138, PB L 19 van 20.1.2023, gelezen op 11 oktober 2026. Het doel staat in overweging 2: overheidsgegevens met een groot sociaal-economisch potentieel "bij minimale wettelijke en technische beperkingen kosteloos beschikbaar" stellen voor hergebruik.

Artikel 6 regelt de datum: de verordening treedt in werking op de twintigste dag na publicatie en is van toepassing 16 maanden daarna. Publicatie was op 20 januari 2023, wat uitkomt op 9 juni 2024. Het Europese data-portaal noemt die datum ook zo ("taking effect on 9 June 2024"). Wat openbaar is gemaakt voor die datum, valt eveneens onder de verordening, want artikel 4 lid 2 past de verplichtingen toe op bestaande machineleesbare datasets van eerdere datum.

De verordening kent zes categorieën, overgenomen uit bijlage I van de richtlijn: geospatiaal, aardobservatie en milieu, meteorologisch, statistiek, bedrijven en bedrijfseigendom, en mobiliteit. De bijlage somt per categorie op welke datasets erbij horen.

Voor gemeenten is vooral de eerste categorie relevant, omdat de basisregistraties BAG en kadastrale percelen er inhoudelijk onder vallen. De categorieën 2 en 6 kunnen geodata over water, hoogte en wegen raken, zoals AHN en de BGT; of die formeel onder een onderdeel van de bijlage vallen, is niet vastgesteld. Zie de sectie over de Nederlandse stand.

De bijlage schrijft voor elk van de geospatiale datasets een minimale detailgraad en minimale sleutelattributen voor. De tabel vat de vijf die op INSPIRE-thema's zijn gebaseerd samen. Alle datasets moeten samen het hele grondgebied van de lidstaat dekken.

De Nederlandse equivalenten zijn de BAG voor adressen en gebouwen, de kadastrale kaart voor percelen en het PDOK-platform als aanbieder. Merk op dat de verordening voor kadastrale percelen alleen geometrie, code en verwijzing noemt. Eigenaarsgegevens staan er niet bij. Wat dat voor persoonsgegevens betekent, staat bij geodata en de AVG.

Een publieke instantie die een aangewezen dataset houdt, moet die machineleesbaar via een API publiceren, en waar de bijlage dat aangeeft ook als bulkdownload. Artikel 3 lid 1 zegt:

"Openbare lichamen die over in de bijlage vermelde hoogwaardige datasets beschikken, zorgen ervoor dat de in de bijlage beschreven of vermelde datasets via API's beschikbaar worden gesteld in machineleesbare formaten die beantwoorden aan de redelijke behoeften van hergebruikers."

Bron: artikel 3 lid 1 van de verordening, gelezen op 11 oktober 2026. De overige artikelen en het geospatiale onderdeel 1.2 van de bijlage stellen dit aan de instantie:

Hoe u zo'n API in de praktijk inricht, staat bij WFS en OGC API Features; de metadata staan in DCAT-AP-NL. DCAT-AP 3.0 kent de eigenschap applicableLegislation ("The legislation that mandates the creation or management of the Dataset."), de voor de hand liggende plaats om de verordening te noemen. Of het Nederlandse profiel een vaste waarde voorschrijft voor de HVD-markering, is niet vastgesteld.

Gemeenten zijn volgens data.overheid.nl niet aangewezen als dataprovider en hebben dus geen verplichting. In een nieuwsbericht van 20 april 2026 schrijft het portaal:

Voor de gemeenten geldt overigens dat zij tot op heden niet zijn aangewezen als dataprovider voor de huidige thema's. Daarmee geldt voor gemeenten op dit moment geen verplichting.

Bron: data.overheid.nl, nieuwsbericht van 20 april 2026, gelezen op 11 oktober 2026. Het bericht voegt toe dat dit bij wijzigingen van de EU-lijst kan veranderen. Het portaal gebruikt sindsdien het label "Hoogwaardige dataset | EU" voor datasets die onder een Europese categorie vallen en geeft ze technisch door aan het Europese dataportaal. De gemeentelijke high value-lijst uit 2016 wordt niet meer als leidraad gebruikt, om verwarring te voorkomen.

Op Europees niveau schreef data.europa.eu op 17 april 2026 dat de uitvoering "progressing but is lacking evenness" is: sommige lidstaten bieden volledig API-gebaseerde datasets, andere hebben moeite met techniek, licenties en coördinatie. Een overzicht van welke Nederlandse datasets de rijksoverheid per bijlage-onderdeel rapporteert, vonden we niet openbaar; artikel 5 vraagt lidstaten daar wel een lijst voor aan de Commissie, met verwijzingen naar metadata, licenties en API's.

In de praktijk bieden PDOK en het Kadaster de BAG en de kadastrale kaart al aan via OGC API's en downloads onder open licenties; de details staan op de pagina's over BAG en BRK. De wettelijke kant van actief publiceren staat in open data publiceren als gemeente; de licentievraag in open data-licenties.

In de metadata van data.overheid.nl zijn op 11 oktober 2026 wel 113 datasets bij 13 gemeenten als high value dataset gemarkeerd. Die telling staat in het onderzoek naar open data van gemeenten op data.overheid.nl.

Ook zonder verplichting bepaalt de verordening wat verwachtbaar is van een goed open-dataportaal. Een gemeente die dezelfde maatstaf aanlegt, is voorbereid als de aanwijzing komt of als een thema wordt toegevoegd. De volgende stappen vormen een werkbare volgorde.

1. Stel vast of u houder bent. Eigen datasets zoals bomen, kabels, afvalcontainers, bestemmingsplannen vallen onder uw beheer; de landelijke registraties niet.
2. Vergelijk met de bijlage. Kijk per dataset of de detailgraad en sleutelattributen overeenkomen met onderdeel 1.1 en of er een dataset uit categorie 2 of 6 bij is.
3. Kies een API-vorm. Een OGC API Features of WFS-dienst met documentatie en een bulkdownload dekt artikel 3 af.
4. Leg voorwaarden vast. Publiceer de gebruiksvoorwaarden, een contactpunt en kwaliteitscriteria voor beschikbaarheid.
5. Kies een licentie. CC0 of CC BY 4.0, of een gelijkwaardige licentie.
6. Controleer op persoonsgegevens. Overweging 8 vraagt lidstaten technieken als generalisatie en aggregatie te gebruiken.
7. Markeer in de metadata. Zorg dat de dataset als HVD herkenbaar is voor het portaal.

Voor kleine datasets volstaat een goed beschreven bestand met een stabiele URL. Voor een catalogus met tientallen datasets is een portaal beter, zie CKAN of alternatief.

Het hangt vooral af van wie de bron beheert. Een provincie, waterschap of omgevingsdienst kan andere datasets houden dan een gemeente: denk aan oppervlaktewater of bodem, die onder de milieucategorie kunnen vallen. Kijk bij de sector na welke datasets relevant zijn, bijvoorbeeld bij waterschappen en provincies.

Een tweede verschil is de aard van de dataset. Statische bestanden kunnen met een bulkdownload en een vaste URL volstaan. Dynamische data, zoals waarnemingen of meldingen, vragen een API die actueel blijft en een stabiel contract heeft. Het derde verschil is het rechtsgebied: wie data publiceert die ook onder INSPIRE valt, moet voldoen aan de metadata-eisen uit Verordening (EG) 1205/2008; zie INSPIRE. Die richtlijn wordt mogelijk herzien: het Europees Parlement nam het wijzigingsvoorstel COM(2025) 985 op 6 oktober 2026 in eerste lezing aan, de Raad moet nog besluiten.

De verordening zelf zegt dat sectorale regels die verder gaan dan het minimum blijven gelden. Wie uit een bron als de BRK meer wil publiceren dan de kaart, komt op het terrein van de AVG en van de Kadasterwet.