DCAT-AP-NL 3.0: het metadataprofiel voor datasets

DCAT-AP-NL beschrijft hoe u in RDF vastlegt wat een dataset is, wie hem publiceert, onder welke licentie hij beschikbaar is en waar u hem ophaalt. Het is geen formaat voor de data zelf. Het bouwt voort op het W3C-vocabulaire DCAT 3.0 en op het Europese applicatieprofiel DCAT-AP 3.0. De specificatie zegt over die relatie: "voldoe je ook aan DCAT-AP-3.0" als je aan DCAT-AP-NL voldoet. Daardoor kunnen Nederlandse catalogi ook aan Europese portalen leveren.

Voor geografische datasets vervangt DCAT-AP-NL de domeinstandaarden niet. De specificatie zegt dat het profiel "niet de domeinspecifieke standaarden zoals ISO 19115" vervangt. Hoe die twee zich verhouden, staat op de pagina over metadata ISO 19115.

Versie 3.0 krijgt per 1 januari 2027 de status Pas toe of leg uit. Het Forum Standaardisatie meldt op zijn pagina over de standaard:

De status ‘Pas toe of leg uit’ geldt per 1 januari 2027.

Bron: Forum Standaardisatie, pagina DCAT-AP-NL, nieuwsbericht van 5 oktober 2026. Op 11 oktober 2026 is de status dus nog niet ingegaan. Het Forum legt de status zo uit: de standaard moet worden uitgevraagd en toegepast volgens de Instructie rijksdienst bij aanschaf ICT-diensten of ICT-producten, of u legt uit waarom niet.

De praktische conclusie voor een gemeente is dat een nieuwe catalogus of koppeling beter direct op versie 3.0 kan uitkomen. Hoe dat past in het publiceren van gemeentelijke data, staat in open data publiceren als gemeente. Een dataservice die u in DCAT-AP-NL beschrijft, is voor geodata vaak een API volgens WFS en OGC API Features.

DCAT-AP-DONL 1.1 is het oudere profiel waarop data.overheid.nl is opgezet. Het staat sinds de intrekking van het verzoek door de indiener (KOOP) op 8 oktober 2024 in het archief van het Forum Standaardisatie. DCAT-AP-NL 3.0 noemt zichzelf "een doorontwikkeling van DCAT-AP-DONL-2.0" en volgt dus een nieuwere Europese basis.

Waar "niet vastgesteld" staat, melden de geraadpleegde bronnen er niets over. Voor wie aan data.overheid.nl levert, is dat verschil nu concreet. Het portaal schrijft op zijn DCAT-pagina: "Op het moment gebruikt data.overheid.nl het eigen DCAT-AP-DONL 1.1. Deze wordt binnen afzienbare tijd vervangen door een DCAT 3 toepassingsprofiel." Een datum noemt het portaal niet. Bouw een nieuwe export daarom op 3.0 en vraag bij het portaal na welk profiel de harvester op dat moment accepteert. Over de portaalsoftware gaat CKAN of alternatief.

Per klasse zijn er enkele verplichte eigenschappen, aangegeven met V in de specificatie. De rest is aanbevolen, optioneel of conditioneel, bijvoorbeeld verplicht voor datasets onder de high value datasets-verordening. Meer over die verordening staat bij high value datasets.

De specificatie markeert per eigenschap of de eis uit het Europese profiel komt (AP) of een Nederlandse aanscherping of toelichting is (NL). Als NL gemarkeerd zijn onder meer dct:creator en dcat:contactPoint op de dataset en dct:license op de distributie, allemaal verplicht. Waardelijsten komen van de EU, bijvoorbeeld voor thema (data-theme) en toegangsrechten (public, restricted of non-public). Een licentie is bij registratie op data.overheid.nl verplicht, en het portaal schrijft op zijn pagina Licentie keuze: "Bij twijfel adviseren we altijd te kiezen voor de CC-0 licentie." De afweging staat bij open data-licenties.

Het volgende voorbeeld beschrijft een fictieve dataset met een CSV-download en een OGC API Features-service. De gemeente, de URL's en de datasetnaam bestaan niet. Het voorbeeld is op 11 oktober 2026 gevalideerd tegen de SHACL-shapes van Geonovum voor versie 3.0.0 (bestanden dcat-ap-nl-SHACL.ttl en dcat-ap-nl-SHACL-klassebereik.ttl), met pyshacl 0.40.1 en rdflib 7.6.0. Resultaat: Conforms: True.

@prefix dcat:  <http://www.w3.org/ns/dcat#> .
@prefix dcatap: <http://data.europa.eu/r5r/> .
@prefix dct:   <http://purl.org/dc/terms/> .
@prefix foaf:  <http://xmlns.com/foaf/0.1/> .
@prefix vcard: <http://www.w3.org/2006/vcard/ns#> .
@prefix xsd:   <http://www.w3.org/2001/XMLSchema#> .
@prefix rdf:   <http://www.w3.org/1999/02/22-rdf-syntax-ns#> .
@prefix skos:  <http://www.w3.org/2004/02/skos/core#> .
@prefix ex:    <https://data.voorbeeldgemeente.example/id/> .

ex:dataset-bomen a dcat:Dataset ;
    dct:title "Bomen in de openbare ruimte"@nl ;
    dct:description "Locatie, soort en plantjaar van gemeentelijke bomen. Fictief voorbeeld."@nl ;
    dct:identifier "https://data.voorbeeldgemeente.example/id/dataset/bomen" ;
    dct:accessRights <http://publications.europa.eu/resource/authority/access-right/PUBLIC> ;
    dct:language <http://publications.europa.eu/resource/authority/language/NLD> ;
    dcat:theme <http://publications.europa.eu/resource/authority/data-theme/ENVI> ;
    dcat:keyword "bomen"@nl , "groen"@nl ;
    dct:publisher ex:org-gemeente ;
    dct:creator ex:org-gemeente ;
    dcat:contactPoint [
        a vcard:Organization ;
        vcard:fn "Voorbeeldgemeente, team Data"@nl ;
        vcard:hasEmail <mailto:opendata@voorbeeldgemeente.example>
    ] ;
    dcat:distribution ex:dist-bomen-csv , ex:dist-bomen-api .

ex:org-gemeente a foaf:Agent ;
    foaf:name "Voorbeeldgemeente"@nl ;
    dct:type <http://purl.org/adms/publishertype/LocalAuthority> .

<http://purl.org/adms/publishertype/LocalAuthority> a skos:Concept ;
    skos:prefLabel "Local Authority"@en .

ex:dist-bomen-csv a dcat:Distribution ;
    dcat:accessURL <https://data.voorbeeldgemeente.example/download/bomen.csv> ;
    dcat:downloadURL <https://data.voorbeeldgemeente.example/download/bomen.csv> ;
    dct:license <http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.nl> ;
    dct:format <http://publications.europa.eu/resource/authority/file-type/CSV> ;
    dcat:mediaType <https://www.iana.org/assignments/media-types/text/csv> .

ex:dist-bomen-api a dcat:Distribution ;
    dcat:accessURL <https://api.voorbeeldgemeente.example/ogc/v1/collections/bomen> ;
    dcat:accessService ex:service-ogc-features ;
    dct:license <http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.nl> .

ex:service-ogc-features a dcat:DataService ;
    dct:title "OGC API Features van Voorbeeldgemeente"@nl ;
    dct:description "Bevraagbare service voor gemeentelijke geodata. Fictief voorbeeld."@nl ;
    dct:identifier "https://data.voorbeeldgemeente.example/id/service/ogc-features" ;
    dct:accessRights <http://publications.europa.eu/resource/authority/access-right/PUBLIC> ;
    dct:license <http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.nl> ;
    dct:publisher ex:org-gemeente ;
    dcat:theme <http://publications.europa.eu/resource/authority/data-theme/ENVI> ;
    dcat:endpointURL <https://api.voorbeeldgemeente.example/ogc/v1> ;
    dcat:endpointDescription <https://api.voorbeeldgemeente.example/ogc/v1/api> ;
    dct:conformsTo <http://www.opengis.net/doc/IS/ogcapi-features-1/1.0> ;
    dcat:contactPoint [
        a vcard:Organization ;
        vcard:fn "Voorbeeldgemeente, team Data"@nl ;
        vcard:hasEmail <mailto:opendata@voorbeeldgemeente.example>
    ] ;
    dcat:servesDataset ex:dataset-bomen .

<http://www.opengis.net/doc/IS/ogcapi-features-1/1.0> a dct:Standard .

De laatste regel doet er toe. De shapes controleren het klassebereik, dus een waarde van dct:conformsTo moet zelf als dct:Standard zijn getypeerd. Zonder die regel geeft de validatie een fout, ook al is de beschrijving inhoudelijk goed.

Ja. DCAT is RDF, dus JSON-LD is een gelijkwaardige serialisatie. Dit voorbeeld beschrijft dezelfde dataset met alleen de CSV-distributie en bevat de verplichte velden. Het bestand parseert tot 22 triples en gaf bij dezelfde validatie Conforms: True. U kunt het in een script type="application/ld+json" zetten op een landingspagina van de dataset, zodat zoekmachines en catalogi het kunnen lezen.

{
  "@context": {
    "dcat": "http://www.w3.org/ns/dcat#",
    "dct": "http://purl.org/dc/terms/",
    "foaf": "http://xmlns.com/foaf/0.1/",
    "vcard": "http://www.w3.org/2006/vcard/ns#",
    "skos": "http://www.w3.org/2004/02/skos/core#"
  },
  "@graph": [
    {
      "@id": "https://data.voorbeeldgemeente.example/id/dataset-bomen",
      "@type": "dcat:Dataset",
      "dct:title": { "@value": "Bomen in de openbare ruimte", "@language": "nl" },
      "dct:description": { "@value": "Locatie, soort en plantjaar van gemeentelijke bomen. Fictief voorbeeld.", "@language": "nl" },
      "dct:identifier": "https://data.voorbeeldgemeente.example/id/dataset-bomen",
      "dct:accessRights": { "@id": "http://publications.europa.eu/resource/authority/access-right/PUBLIC" },
      "dcat:theme": { "@id": "http://publications.europa.eu/resource/authority/data-theme/ENVI" },
      "dct:publisher": { "@id": "https://data.voorbeeldgemeente.example/id/org-gemeente" },
      "dct:creator": { "@id": "https://data.voorbeeldgemeente.example/id/org-gemeente" },
      "dcat:contactPoint": {
        "@type": "vcard:Organization",
        "vcard:fn": { "@value": "Voorbeeldgemeente, team Data", "@language": "nl" },
        "vcard:hasEmail": { "@id": "mailto:opendata@voorbeeldgemeente.example" }
      },
      "dcat:distribution": { "@id": "https://data.voorbeeldgemeente.example/id/dist-bomen-csv" }
    },
    {
      "@id": "https://data.voorbeeldgemeente.example/id/org-gemeente",
      "@type": "foaf:Agent",
      "foaf:name": { "@value": "Voorbeeldgemeente", "@language": "nl" },
      "dct:type": { "@id": "http://purl.org/adms/publishertype/LocalAuthority" }
    },
    {
      "@id": "http://purl.org/adms/publishertype/LocalAuthority",
      "@type": "skos:Concept",
      "skos:prefLabel": { "@value": "Local Authority", "@language": "en" }
    },
    {
      "@id": "https://data.voorbeeldgemeente.example/id/dist-bomen-csv",
      "@type": "dcat:Distribution",
      "dcat:accessURL": { "@id": "https://data.voorbeeldgemeente.example/download/bomen.csv" },
      "dct:license": { "@id": "http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.nl" },
      "dct:format": { "@id": "http://publications.europa.eu/resource/authority/file-type/CSV" }
    }
  ]
}

Haal de twee shape-bestanden op uit de GitHub-repository Geonovum/DCAT-AP-NL30 (map shapes/300), zet ze naast het script en draai het met uw bestand als argument. Het script leest Turtle of JSON-LD op basis van de bestandsextensie.

# pip install rdflib pyshacl
# Shapes: https://github.com/Geonovum/DCAT-AP-NL30/tree/main/shapes/300
import sys
from rdflib import Graph
from pyshacl import validate

data = Graph().parse(sys.argv[1])  # .ttl of .jsonld, formaat volgt de extensie
shapes = Graph()
for f in ("dcat-ap-nl-SHACL.ttl", "dcat-ap-nl-SHACL-klassebereik.ttl"):
    shapes.parse(f)

conforms, _, report = validate(data, shacl_graph=shapes, advanced=True)
print("Conforms:", conforms)
if not conforms:
    print(report)

Een bestand zonder dct:license op de distributies faalde in een eigen test met drie meldingen "Less than 1 values", voor de dataservice en beide distributies. Het bestand dcat-ap-nl-SHACL-aanbevolen.ttl geeft daarnaast waarschuwingen, geen fouten, voor aanbevolen velden als dcat:keyword, dct:language en foaf:page. Bij een catalogus en voor een gemeentelijk open-dataplatform hoort zo'n controle in de bouwstraat.

• Verwijzingen zonder type. Waardelijsten van de EU leveren niet altijd RDF-typering mee. Typeer licenties, standaarden en locaties zelf, zoals de specificatie in haar eigen voorbeeld doet.
• Contactpunt als tekst. dcat:contactPoint verwacht een vcard:Kind (bijvoorbeeld een vcard:Organization) met naam en e-mail, geen string.
• Meer dan één taalvariant vergeten. Tekstvelden mogen meertalig, met taaltags. Het voorbeeld in de specificatie levert titels, beschrijvingen en trefwoorden in zowel @nl als @en.
• Identifier die verandert. data.overheid.nl vraagt een unieke, niet-wijzigende identifier per dataset. Een identifier uit een databasenummer dat bij migratie verandert, breekt de koppeling.
• Webadressen over http. De specificatie zegt bij access URL: "Gebruik altijd het HTTPS-protocol voor webadressen!" Dat geldt voor uw eigen URL's; de URI's van EU-waardelijsten en vocabulaires (zoals http://publications.europa.eu/…) zijn identifiers en blijven zoals ze zijn.
• Alleen een downloadlink. dcat:accessURL is verplicht. De specificatie zegt dat de inhoud van een downloadlink of landingspagina daar ook in moet.

DCAT-AP-NL beschrijft datasets en services voor vindbaarheid en uitwisseling tussen catalogi. Het is niet de plek voor attribuutniveau, kwaliteitsrapportage per object of het datamodel zelf. Daarvoor zijn ISO 19115, NEN 3610 en INSPIRE-specificaties bedoeld. Een interne, niet-publieke catalogus voor eigen medewerkers kan met een lichter model toe, al maakt DCAT-AP-NL latere publicatie eenvoudiger. En de standaard zegt niets over de technische vorm van de API; die regelt de NL API Design Rules. Hoe metadata past in de gemeentelijke architectuur, leest u bij Common Ground.