Digital twin voor gemeenten

Geonovum, dat in opdracht van het ministerie van VRO een stelsel van afspraken voor digitale tweelingen ontwikkelt, omschrijft het als een digitale maquette: een model van een gebied met rekenmodellen waarmee effecten van ingrepen zijn te simuleren en te volgen. De VNG spreekt van een manier om de leefomgeving driedimensionaal in beeld te brengen en te laten zien hoe ontwikkelingen of besluiten die veranderen. In de terugblik op de communitydag van het VRO-programma Zicht op Nederland staat een citaat uit de terugblik van DMI:

Digital twins zijn geen doel op zich, maar een middel om betere en snellere besluiten te nemen.

Bron: Geonovum, terugblik op de communitydag Zicht op Nederland, 3 maart 2026 (gepubliceerd 20 maart 2026). Die zin is bruikbaar als toets. Een digital twin bestaat uit drie lagen: een geometrisch model (de maquette), actuele gegevens (bijvoorbeeld sensoren of registraties) en rekenmodellen of regels die er iets mee doen. Een 3D-viewer met gebouwen is dus nog geen digital twin; het is de eerste laag. De pagina over GIS- en kaartoplossingen beschrijft hoe zo'n eerste laag in een kaartomgeving past.

De term wordt breed gebruikt, van een eenvoudige 3D-kaart tot een systeem met realtime simulatie. Spreek bij een uitvraag daarom af welke laag u bedoelt en welke beleidsvraag het model moet beantwoorden. Dat voorkomt dat een leverancier een mooi model levert dat niemand voor een besluit gebruikt.

Een gemeente hoeft voor de maquette geen eigen 3D-data te meten. De landelijke basis is open beschikbaar. De VNG noemt als manier om zelfstandig te beginnen het gebruik van publieke Nederlandse bronnen zoals de BGT en PDOK, aangevuld met lokale data.

Combineer ze op sleutels: een 3D BAG-gebouw draagt de BAG-identificatie van het pand, zodat u gegevens uit de eigen administratie (bijvoorbeeld energielabels of vergunningen) aan het model kunt koppelen. Het eigen deel van de twin is dus vooral die koppeling, niet de geometrie.

CityJSON is een JSON-formaat voor 3D-stadsmodellen. Het codeert een subset van het OGC CityGML 3.0.0-datamodel; volgens de maker zijn bestanden gemiddeld zeven keer compacter dan het CityGML-XML-equivalent, en is het eenvoudiger te ondersteunen in software. CityJSON 2.0 is een officiële OGC-standaard (document 20-072r5); de actuele specificatie is 2.0.2. Wie de gebouwen uit 3D BAG wil gebruiken, kan ze als CityJSON ophalen en in bijvoorbeeld QGIS, een webviewer of een Python-script lezen. Meer over Python voor GIS staat bij de techniekpagina's.

Een CityJSON-bestand heeft een kop met onder meer het referentiestelsel en een transform (schaal en verschuiving), een lijst CityObjects met per object type, attributen en geometrie, en een lijst vertices met gehele getallen. De coördinaten worden dus pas na toepassing van de transformatie echte meters. Dat is een veelgemaakte fout bij een eerste import: u leest ruwe gehele getallen en denkt dat het model verschoven is.

3D BAG gebruikt het referentiestelsel EPSG:7415 (Amersfoort / RD New + NAP). Dat is een stelsel met een horizontale en een verticale component, wat voor 3D-werk belangrijk is. Voor een webkaart in WGS84 zet u alleen de horizontale coördinaten om; zie de RD naar WGS84-tool.

3D BAG heeft een OGC API Features-service. Het voorbeeld haalt één pand op via zijn BAG-identificatie en toont de detailniveaus en enkele attributen. Het is op 11 oktober 2026 met Node.js 24 uitgevoerd; kies voor uw eigen pand een identificatie uit de BAG en pas de constante aan.

const PAND = 'NL.IMBAG.Pand.0310100000657113';
const res = await fetch(`https://api.3dbag.nl/collections/pand/items/${PAND}`);
const { feature, metadata } = await res.json();

console.log('CRS:', metadata.metadata.referenceSystem);
for (const [naam, obj] of Object.entries(feature.CityObjects)) {
  const lods = (obj.geometry ?? []).map((g) => g.lod);
  console.log(obj.type, naam, 'LoD:', lods.join(', '));
}
const pand = feature.CityObjects[PAND].attributes;
for (const k of ['b3_bouwlagen', 'b3_dak_type', 'b3_h_dak_max', 'b3_h_maaiveld']) {
  console.log(k, pand[k]);
}

// Uitvoer op 11-10-2026:
// CRS: https://www.opengis.net/def/crs/EPSG/0/7415
// Building NL.IMBAG.Pand.0310100000657113 LoD: 0
// BuildingPart NL.IMBAG.Pand.0310100000657113-0 LoD: 1.2, 1.3, 2.2
// b3_bouwlagen 3
// b3_dak_type slanted
// b3_h_dak_max 10.718000411987305
// b3_h_maaiveld 2.121999979019165

Een pand is hier een Building met een BuildingPart dat de drie detailniveaus bevat. De attributen met het voorvoegsel b3_ zijn afgeleid door 3D BAG; de definities, eenheden en hoogtereferenties staan in de documentatie op docs.3dbag.nl. Controleer die voordat u de waarden in een berekening gebruikt. De service meldt zelf een collectieversie en de pagina's zeggen dat de data regelmatig wordt bijgewerkt, zonder een vast ritme te noemen; leg daarom vast welke versie u gebruikt.

Digital twins zijn bij de overheid geen enkel programma maar een netwerk van initiatieven. De tabel geeft een overzicht op basis van openbare bronnen. Wie wat precies doet, kan wijzigen; controleer de actuele pagina's.

Voor de techniek is Geonovum het aanspreekpunt, voor de gemeentelijke praktijk de VNG-community en de stichting. Kies bij een uitvraag voor open standaarden uit het Geonovum-stelsel zodat uw twin later met die van andere gemeenten kan samenwerken. Hoe u zulke afspraken in een inkoop vastlegt, staat bij aanbesteding van een GIS-viewer.

De meeste gemeentelijke digital twins stranden niet op techniek maar op een vage opdracht. Een realistische scope begint bij een beleidsvraag met een duidelijke eigenaar en een besluit dat eraan hangt. De volgende tabel zet veelvoorkomende vragen naast de data en de inspanning. De inspanning is een inschatting op basis van de aard van de data, geen offerte of meting.

Een werkbare route in vijf stappen:

1. Kies één beleidsvraag en een eigenaar, en schrijf op welk besluit ervan afhangt.
2. Maak een 3D-kaart van een deel van de gemeente met 3D BAG en BGT, in een open viewer, en toets die aan de gebruikers.
3. Koppel één eigen gegevensbron aan het model, op de BAG-identificatie.
4. Voeg een rekenmodel of regel toe dat voor de vraag nodig is, en laat de uitkomsten controleren door een vakspecialist.
5. Schaal pas daarna op naar meer gebieden of vragen, en leg de gebruikte versies van de data vast.

Voor een kaartcomponent in het web zijn open bibliotheken beschikbaar, zoals MapLibre. Voor het presenteren van uitkomsten past een dashboard.

Een stedelijke gemeente met veel gebouwen en een eigen GIS-team heeft meer baat bij detailniveau 2.2 en eigen sensordata dan een landelijke gemeente, waar LoD1.2 en AHN al veel vragen beantwoorden. Het detailniveau bepaalt de rekenkracht: de lichtste variant (LoD1.2) is een eenvoudiger blokmodel, LoD2.2 geeft daken in meer detail. Welke u nodig hebt, hangt af van de vraag. Voor zichtlijnen volstaat een eenvoudiger model dan voor zonne-energie.

Ook de beheersvraag verschilt. Een twin is niet af: de BAG wordt doorlopend bijgewerkt, de data van 3D BAG wordt regelmatig ververst en rekenmodellen verouderen. Reken op beheer, versiebeheer van de data en een afspraak wie de twin bijhoudt. Als data van derden of persoonsgegevens in het model komen, geldt de AVG voor geodata.

Belangenverklaring: TechinFlow bouwt zelf kaartoplossingen met de focus op overheden en heeft belang bij opdrachten in dit veld. Daarom noemt deze pagina alleen openbare bronnen en een voorbeeld dat u zelf kunt draaien. Zie ook de sectorpagina gemeenten en de dienst technologie- en softwareadvies voor een onafhankelijke toets van een uitvraag.