PDOK fair use en caching van tiles

Niet als apart document. Op pdok.nl, in de veelgestelde vragen, de How-to-pagina en de Producten- en Dienstencatalogus (PDC) voor afnemers is op 11 oktober 2026 geen tekst gevonden met de term fair use, en ook geen gepubliceerd maximum aan verzoeken per seconde of per dag. De services zijn open: iedereen heeft zonder account toegang. De How-to-pagina zegt op de vraag of u zelf mag bepalen wat u met de services doet: "Nee, je moet je houden aan de PDOK spelregels in de Producten en Diensten Catalogus voor Afnemers."

Die spelregels staan in hoofdstuk 5 van de PDC, versie 1.2 van 24 augustus 2026. De kern is paragraaf 5.2:

PDOK stelt als eis aan elke afnemer die een website koppelt aan de PDOK webservices dat deze afnemer in zijn technische bevraging een referer meegeeft. […] De gebruiker die massale hoeveelheden data bij PDOK afneemt (zgn. ‘bulkafname’) dient te allen tijde de zogenoemde Atomfeed als afnamekanaal te gebruiken.

Bron: PDOK, Producten- en Dienstencatalogus voor afnemers, paragraaf 5.2, versie 1.2, gelezen op 11 oktober 2026.

"Fair use" bij PDOK betekent in de praktijk dus: maak uzelf herkenbaar, haal grote hoeveelheden niet via de viewservices op en houd u aan de licentie per dataset. De technische basis van de geocodeerservices staat los hiervan beschreven op de pagina over de PDOK-geocodeerservices.

De PDC noemt naast de twee condities een aantal technische randvoorwaarden en juridische punten. De tabel zet ze op een rij met wat ze voor een kaartviewer betekenen.

Een technische grens die PDOK elders wel noemt: de WFS-services leveren volgens de How-to-pagina maximaal 1.000 features per verzoek. Meer daarover op WFS en OGC API Features.

Dat verschilt per dataset, en de metadata in het Nationaal Georegister is leidend. Voor de meest gebruikte achtergrondlagen is PDOK zelf duidelijk. De copyrightpagina zegt: "Voor het laden van bijvoorbeeld de BRT Achtergrondkaart, Bestuurlijke Grenzen, TOPraster en TOPNL data is de CC-BY-4.0 licentie van toepassing."

CC BY 4.0 betekent dat u de tegels mag opslaan, doorgeven en bewerken, ook commercieel, mits u de bron vermeldt. Voor een kaartviewer is de gebruikelijke vorm een attributieregel in de kaart, zoals de bibliotheken OpenLayers en MapLibre standaard tonen. Een cache die tegels opslaat, is daarmee juridisch geen probleem; vergeten naamsvermelding wel. Wat de licenties precies vragen, staat op open data-licenties.

Controleer bij andere lagen altijd de metadata. De WMTS-capabilities van de BRT Achtergrondkaart vermelden AccessConstraints: none en Fees: none, maar de licentie van de onderliggende dataset staat in het NGR-record, niet in de capabilities.

Alle geteste tegelservices sturen een publieke Cache-Control, een ETag en een Last-Modified mee. Ze beantwoorden een voorwaardelijk verzoek met 304 Not Modified. Een browser of proxy hoeft een tegel dus niet opnieuw te downloaden zolang die niet is gewijzigd.

Alle vier sturen ook Access-Control-Allow-Origin: *. Zo test u het zelf:

URL="https://service.pdok.nl/brt/achtergrondkaart/wmts/v2_0/standaard/EPSG:3857/10/525/337.png"
curl -s -o /dev/null -D - "$URL" | grep -i -E "cache-control|etag|last-modified"
curl -s -o /dev/null -w "%{http_code}\n" -H 'If-None-Match: 706ad3be346172720744fe8a4aaeaa7f' "$URL"
# op 11-10-2026: max-age=3600, Etag 706ad3be…, tweede aanroep gaf 304

Een uur voor de achtergrondkaart en drie dagen voor de luchtfoto zijn aanwijzingen voor caching, geen afspraken. Een ETag verandert zodra PDOK een nieuwe versie uitrolt; de tegel hierboven had als Last-Modified 4 september 2026. Hoe WMTS-tegels zijn opgebouwd, staat op WMS en WMTS.

Een eigen proxy is zinvol als veel gebruikers dezelfde tegels opvragen, als u een referer centraal wilt zetten, of als u de viewer wilt laten doorwerken tijdens een korte storing. Deze nginx-configuratie is lokaal getest met nginx 1.31.5 op 11 oktober 2026: het eerste verzoek gaf X-Cache-Status: MISS, het tweede HIT.

proxy_cache_path /var/cache/nginx/pdok levels=1:2 keys_zone=pdok_tiles:10m
                 max_size=2g inactive=7d use_temp_path=off;
resolver 1.1.1.1 valid=300s;

server {
  listen 8089;
  location /tiles/brt/ {
    proxy_pass https://service.pdok.nl/brt/achtergrondkaart/wmts/v2_0/;
    proxy_ssl_server_name on;
    proxy_set_header Host service.pdok.nl;
    proxy_set_header Referer "https://kaart.voorbeeldgemeente.nl/";
    proxy_cache pdok_tiles;
    proxy_cache_valid 200 1h;
    proxy_cache_revalidate on;
    proxy_cache_use_stale error timeout updating http_500 http_502 http_503 http_504;
    proxy_cache_lock on;
    add_header X-Cache-Status $upstream_cache_status;
  }
}

De viewer vraagt dan /tiles/brt/standaard/EPSG:3857/{z}/{x}/{y}.png op bij de eigen server. Wat de regels doen:

• proxy_cache_revalidate vraagt een verlopen tegel op met de ETag, zodat PDOK met een kleine 304 kan antwoorden in plaats van de hele tegel
• proxy_cache_use_stale levert de oude tegel als PDOK even niet bereikbaar is
• proxy_cache_lock voorkomt dat tien gelijktijdige verzoeken voor dezelfde tegel tien keer bij PDOK uitkomen
• de vaste Referer (hier een fictief voorbeelddomein) maakt uw toepassing herkenbaar, zoals de PDC vraagt

Respecteer de bronheaders: zet proxy_cache_valid niet veel langer dan de max-age van de service zonder revalidatie, anders toont u verouderde kaarten. Inrichting en beheer van zo'n proxy horen bij GIS-beheer en hosting.

Seeding betekent dat u vooraf alle tegels voor een gebied en een reeks zoomniveaus ophaalt. De PDC verbiedt dat niet met zoveel woorden, maar noemt massale afname "bulkafname" en verwijst die naar de Atomfeed. Een volledige seed van Nederland tot op detailniveau is zonder twijfel massaal. Een redelijke lezing:

• een cache die vult door echt gebruik van uw viewer, is gewone afname
• een beperkte voorvulling van een gemeentegebied op enkele zoomniveaus, gespreid in de tijd en met referer, zit in een grijs gebied; overleg bij twijfel met PDOK via de contactgegevens in de PDC
• wie de hele dataset nodig heeft, downloadt die via Atom en rendert of host zelf

Voor de topografische bestanden is de Atom-ingang bijvoorbeeld https://service.pdok.nl/kadaster/brt-topnl/atom/index.xml. De TOP10NL-feed verwijst op 11 oktober 2026 naar een complete GeoPackage, top10nl_Compleet.gpkg. Met GDAL zet u zo'n bestand om of laadt u het in PostGIS.

PDOK rechtstreeks gebruiken is voor de meeste viewers de eenvoudigste keuze: gratis, actueel en zonder beheer. Een eigen cache of eigen hosting wordt interessant als de eisen verder gaan dan wat een open, best-effort dienst belooft.

Zelf hosten betekent wel: zelf bijwerken als de bron verandert, zelf monitoren en zelf de licentievoorwaarden doorgeven. Voor een tegelserver op eigen data is GeoServer een gangbare keuze.

De condities van PDOK zijn voor iedereen gelijk, maar het risico verschilt. Een publieke informatieve kaart kan een storing van een uur hebben; een toepassing in een meldkamer of een vergunningsproces niet. De eerste vraag is daarom niet "mag het" maar "wat gebeurt er als PDOK even weg is".

De tweede factor is de serverkant. Een browser stuurt de referer van de pagina mee; een backend die PDOK aanroept, doet dat niet vanzelf. Zet de header dan zelf, zoals in de proxyconfiguratie hierboven. De derde factor is de licentie: de BRT-lagen zijn CC BY 4.0, maar bij andere datasets in PDOK kan een andere licentie gelden. Voor een gemeentelijke kaartviewer die PDOK-lagen combineert met eigen data, beschrijft de dienst GIS-viewer voor gemeenten hoe dat technisch wordt ingericht. Deze pagina is geen juridisch advies; bij twijfel over de voorwaarden is PDOK zelf het aanspreekpunt.